Hamam, Anadolu şehirlerinde yüzyıllar boyunca yalnızca temizlenilen bir yer olmadı. Haftanın belirli bir gününü kaplayan, hazırlığı ve dönüşü olan, kendi görgü kuralları ve kendi zaman ölçüsü bulunan bütün bir gündü. Banyoyu evde ve tek başına yaptığımız bugünden bakınca bunu anlamak zor; ancak suyun ısıtılmasının pahalı ve zahmetli olduğu bir düzende ortak yıkanma yeri, mühendislik açısından da toplumsal açıdan da son derece akıllıca bir çözümdü.

Yapının mantığı

Hamamlar üç ana bölümden oluşur. İlk bölüm soyunma ve dinlenme alanıdır; genellikle yüksek kubbeli, ortasında havuz bulunan ferah bir mekândır. Buradan geçilen ılıklık, vücudun sıcağa alışması için bir ara bölmedir ve aynı zamanda ısı kaybını engelleyen bir tampon işlevi görür. Asıl bölüm olan sıcaklıkta ortada göbek taşı, kenarlarda kurnalar ve halvet denilen küçük özel odalar bulunur.

Isıtma sistemi zeminin altından çalışır. Külhanda yakılan ateşin sıcak havası, döşeme altındaki boşluklarda dolaşır ve duvarların içine yerleştirilen künkler aracılığıyla yükselir. Böylece taş yüzey ısınır ve ısı uzun süre korunur. Kubbelerdeki cam gözler hem aydınlatma sağlar hem de buharın yoğuşmasını yönetir. Bütün sistem, az yakıtla uzun süre sıcak kalmak üzere tasarlanmıştır; bu, yakıtın kıt olduğu bir dönemde çok önemli bir ölçüttür.

Suyun ve sıcaklığın nezaketi

Hamamın kendi görgü kuralları vardı. Kurna başında fazla su tutmak, sabun köpüğünü başkasının bulunduğu yöne akıtmak, göbek taşında uzun süre tek başına yayılmak hoş karşılanmazdı. Sıra beklemek, yaşlıya öncelik vermek, sırt keselemek karşılıklı bir yardımlaşma biçimiydi. Bu kurallar yazılı değildi ama herkes bilirdi; bilmeyene de nazikçe öğretilirdi.

Hamam takımı başlı başına bir hazırlıktı. Peştamal, nalın, tas, kese ve sabun özenle hazırlanır, çoğu zaman bohçaya sarılırdı. Bu eşyaların kalitesi ve işlemesi, ailenin durumunu da gösterirdi. Nalınlar ıslak ve sıcak zeminde yürümeyi mümkün kılar, aynı zamanda mekânın kendine has sesini oluştururdu.

Hamamın içindeki iş bölümü de düzenliydi. Kapıda kayıt tutan, peştamal veren, kese yapan ve suyu yöneten ayrı görevliler bulunurdu. Külhancının işi belki de en zorudu: ateşi gece boyunca söndürmeden beslemek, yakıtı ölçülü kullanmak ve sıcaklığı sabit tutmak gerekiyordu. Bu iş, kendi çıraklık düzeni olan gerçek bir uzmanlık alanıydı. Sıcaklığın gün içinde nasıl değişeceğini, hangi saatte kimlerin geleceğini bilmek ve ateşi buna göre ayarlamak deneyim isterdi.

Toplumsal bir kurum olarak hamam

Kadınlar için hamam günü, evin dışına çıkmanın ve uzun süre bir arada olmanın en meşru yollarından biriydi. Yemek getirilir, sohbet edilir, saatler geçirilirdi. Görücü usulü evliliklerin yaygın olduğu dönemlerde hamam, aday görme ve tanıma yeri olarak da işlev görürdü. Gelin hamamı, damat hamamı, kırk hamamı gibi hayatın dönüm noktalarına bağlı törenler bu mekânda yapılırdı. Doğumdan kırk gün sonra yapılan yıkanma töreni, hem hijyenik hem de toplumsal bir eşikti: anne ve bebek yeniden topluluğun içine kabul ediliyordu.

Hamamlar çoğunlukla vakıf eseriydi. Bir külliyenin parçası olarak yapılır, geliri okul, aşevi ya da caminin giderlerine ayrılırdı. Yani hamam aynı zamanda bir finansman aracıydı. Şehrin merkezinde, çarşıya ve camiye yakın konumlanmaları tesadüf değildi; günlük hayatın döndüğü çekirdeğin parçasıydılar.

Neden geriledi, ne kaldı

Evlere sıcak su tesisatının girmesiyle hamamın temel işlevi ortadan kalktı. Banyo özelleşti, kısaldı ve gündelikleşti. Bu büyük bir konfor kazanımıydı; ancak haftalık ortak buluşmanın yerini alan bir şey olmadı. Pek çok tarihi hamam kapandı, depoya dönüştü ya da yıkıldı. Ayakta kalanların bir bölümü bugün turistik işletme olarak çalışıyor, bir bölümü ise kültür merkezi olarak yeniden kullanılıyor.

Yine de hamamın dilde bıraktığı izler duruyor. Günlük konuşmada kullandığımız pek çok deyim, hamamın işleyişine ve o mekândaki davranış kurallarına gönderme yapar. Bir mekân ortadan kalktığında bile ondan doğan sözler kalıyor; bu da o yapının hayatımızın ne kadar merkezinde olduğunu gösteriyor. Eski bir hamamın kubbesine bakmak, hem bir ısıtma mühendisliğine hem de kaybolmuş bir toplumsal takvime bakmaktır.